به وبسایت پرتال جامع افق خوش آمدید

تبلیغات

مطالب این تارنما با استفاده از اسکریپت هوشمند خبرخوان افق گردآوری شده است . درصورت مشاهده محتوای نامربوط لینک مطلب را گزارش دهید .

تبلیغات






دلبستگی کودک نسبت به مادر از منظر اسلام و روان ­شناسی

 

 

کوثر هادیان شیرازی [1]، عبد الرسول هادیان شیرازی[2]

 

  1. 1.        مقدمه

       پیشرفت جوامع انسانی وابسته به سلامت افراد آن جامعه می­باشد، و این امر مهم از خانواده شروع می­شود. در میان افراد خانواده مهم­ترین نقش از آنِ مادر است ؛ زیرا مادر مرکز عواطف است که بگونه­ای در همه­ی جاندارا وجورد داردد، گرچا وجودش یکسان نیست . تفاوت انسان با حیوانات همان نقش عاطفه­ی مادری از زمان جنین تا پایان عمر انسان است. این ویژگی زمینه­ساز آرامش و سلامت افراد است، و در نتیجه محیط­های علمی ، کارمندی، نظامی ، و کارگری و حتا حکومتی بهترین بازده در وظایف خود را دارند. از این رو لازم است این امر غریزی که خداوند برای بشریت قرار داده است ، از آن استفاده شود  ، و زمینه­های لازم برای دلبستگی مادر و فرزند و بقای آن دلبستگی فراهم شود. مقاله­ی حاضر در صدد بیان راهکار حوزه­ی دین و روان­شناسی در ایجاد این نوع از دلبستگی است که بتواند در بزرگسالی اثر خود را بگذارد .

        برای رسیدن به این مقصد در مرحله­ی اول واژه عربی و فارسی مادر بررسی شده که مشخص می­کند که خود این واژه نیز که به معنای اصل و اساس است ، با واقعیت و انتظاری که از مادر وجود دارد هماهنگ است. در مرحله­ی بعد به موضوع دلبستگی و راههای علمی و عملی آن پرداخته می­شود. در این مورد لازم است از منابع دینی نیز استفاده شود ، از این رو قرآن و روایات را برای این موضوع به عنوان منبع و مستند قرار داده شده ، و با سخنان روان­شناسان نیز مقایسه می­شود.

 

1-1.           پیشینه­ی تحقیق

گرچه در این­باره کتاب و یا مقاله­ی مستقلی یافت نشد، اما هم در حوزه­ی دین و هم در حوزه روان­شناسی مباحثی مرتبط با این موضوع یافت می­شود. در حوزه­ی دین کتب و مقالاتی در مورد خانواده در اسلام نگاشته شده ، که در بعضی از آن­ها به این موضوع به اختصار پرداخته شده، یکی از این کتاب­ها "کودک از نظر وراثت و تربیت " از محمد تقی فلسفی است . هم­چنین در بخشی از کتاب "مفاتیح الحیاة" از آیة الله جوادی آملی نکاتی در این زمینه با کمک آیات و روایات بیان شده است. در حوزه­ی روان­شناسی نیز کتبی است که در این زمینه مباحثی وجود دارد.

 در کتب روان­شناسی نیز مباحثی در مورد دلبستگی کودک به مادر بیان شده است که نمونه های آن عبارت است از: کتاب روانشناسی رشد ویلیام کرین(1943) که به نظریات پیشگامان روانشناسی رشد پرداخته و نظریات مربوط به دلبستگی را از دیدگاه روانشناسی بیان می دارد.همچنین آزمایش های هری هارل.(1950)در ارتباط با دلبستگی می باشد که ایجاد دلبستگی را در آزمایش معروف میمون ها اثبات کرد ه و به شکل گیری دلبستگی و تاثیر وجود یا عدم وجود آن در بزرگسالی پرداخته است.همچنین لورا برک(2007) در کتاب روانشناسی رشد به طور اختصاصی به ویژگی های انسان از بدو تولد پرداخته که بخشی از آن مربوط به ابتدای تولد و ایجاد دلبستگی به مادر می باشد.

 

1-2.          هدف و ضرورت تحقیق 

 از دغدغه های هر محیط اجتماعی سلامت روان افراد است. این امر مهم وابسته به اموری است که یکی از آنها از محیط خانواده و بخصوص مادر صورت می­گیرد. هدف از این نوشتار این است که به کمک از منابع  اسلامی و یافته­های روان­شناسان راهکارهایی را ارائه دهیم که از کودکی از جانب خانواده و بخصوص مادر صورت گیرد تا به وسیله­ی دلبستگی با مادر در بزرگسالی سلامت روان افراد حفظ شود .

 

1-3.         سؤال­های تحقیق

  1. از نظر اسلام و روان­شناسی چگونه دلبستگی کودک به مادر بررسی شده است؟
  2. چه زمینه­هایی برای ایجاد دلبستگی می­توان فراهم کرد؟
  3. در اسلام و روان­شناسی چه راهکارهایی برای ایجاد دلبستگی در مادر به کودک ارائه شده است؟

 

1-4.         فرضیه­های تحقیق

  1. در اسلام و روان­شناسی راهکارهایی برای ایجاد و دوام دلبستگی مادر به کودک بیان شده است.
  2. در روان­شناسی دلبستگی مادر به کودک را امری غریزی می­داند ، و در منابع اسلامی این دلبستگی را به خدا نسبت می­دهد ، و زحمات مادران را نیز در آیات و روایات گوشزد می­کند.
  3. در اسلام و روان­شناسی برای ایجاد دلبستگی مادر به کودک راهکارهایی را هم­چون مهرورزی ، بوسیدن، در آغو گرفتن، و بازی با کودمان و شیر دادن مادر با آداب خاص بیان شده است.

 

1-1.             روش تحقیق

 روش تحقیق کتابخانه­ای و از نوع کیفی است .

2-     واژه شناسی

   در فرهنگ­های مختلف "مادر" همواره به عنوان مظهر عطوفت و مهربانی شناخته می­شود، و به عنوان پناهگاه به حساب می­آید

 

2-1.          بررسی واژه معادل مادر در زبان عربی

   در زبان عربی برای مادر از واژه" اُمّ " استفاده می شود . از مشتقات این واژه لفظ "اَمّ" است ، که در زبان عرب به عنوان "قصد" ذکر شده است. ( لسان العرب، ج‏12، ص: 22) و آن روی­کردن به چیزی است که هدف انسان است.( المفردات ، ج 1،ص: 87). از این رو واژه "اُمّ" یک معنای کلی نیز برای او ذکر شده است ، و آن این­که ، "اصل و پايه هر چيزي­كه چيزهاى ديگر به­آن منضمّ شود ( مصطفوی،1360).

 

2-2.         کاربرد لفظ مادر در قرآن

   در قرآن همان­طور که واژه" اُمّ " در مورد مادر آمده است ، گاهی نیز در مورد مبدا به کار برده شده است؛ مثل: "أمّ الكتاب " که برای سوره حمد آمده ، و گاهی همین "أمّ الكتاب" به آیات محکم  در برابر آیات متشابه اطلاق می­شود (سوره آل عمران(3)، آیه 7) که مراد آیاتی است که در مقصود خود چنان صراحتی دارد که اگر در مقصود آیه­ای شبهه ­ای پیش آمد به آن آیات محکم که "أمّ الكتاب" است ، مراجعه می­شود. همان­طور که در قیامت نیز جایگاه تبهکاران را در آتشی ذکر می­کند که یه عنوان جایگاه و پناگاه آنان است و می فرماید: فَأُمُّهُ هاوِيَة (سوره قارعه (101)، آیه 9)

در زبان فارسی نیز در اصطلاح رایج بین مردم مادر به عنوان ریشه به کار برده می­شود ،؛ به عنوان مثال می ­گویند: مادر همه­ی علوم ، مادر همه­ی دردها ، مادر همه­ی افتخارات بشر و...

غرض این که این  واژه هم در زبان فارسی و هم در زبان عربی با معنایی آن با آن­چه در علم تکوین رخ می­دهد سنخیت دارد.

 

2-3.        معناشناسی دلبستگی و اقسام آن

در معنای دلبستگی چنین گفته شده : "دلبستگی در مفهوم پیوند عاطفی عمیقی است که با افراد خاص در زندگی خود داریم و باعث می شود که وقتی با آن ها تعامل میکنیم لذت ببریم و در مواقع استرس از نزدیکی با آن ها احساس آرامش کنیم" (برک). دلبستگی در کودکان بر اساس نحوه ی تعامل مادر با آنها متفاوت است و بر همین اساس دو نوع دلبستگی وجود دارد:دلبستگی ایمن-دلبستگی نا ایمن. دلبستگی نا ایمن 3 نوع دارد:دوری جو- مقاوم – آشفته(سر در گم).

 

تعریف انواع دلبستگی:

   دلبستگی ایمن:نوباوگانی که دلبسته ی ایمن هستند والد خود را تکیه گاهی امن میدانند.در غیاب او ممکن است گریه کنند یا نکنند اما اگر گریه کنند علتش غیاب والد است و والد خود را به فردی غریبه ترجیح می دهند و هنگام بازگشت والد فورا گریه آن ها کاهش می یابد و به دنبال تماس با او هستد.

دلبستگی دوری جو:این نوباوگان نسبت به حضور والد بی اعتنا هستند و وقتی که والد آن ها را ترک می­کند ناراحت نمی شوند و به افراد غریبه همانند والد خود واکنش نشان میدهند.آن ها هنگام پیوستن مجدد از والد خود استقبال نمی­کنند یا به کندی این کار را انجام میدهند و وقتی والد آنها را بلند می­کند اغلب به او نمی چسبند.

دلبستگی مقاوم:این نوباوگان قبل از جدایی به دنبال نزدیکی با والد خود هستندو اغلب به کاوش نمی­پردازند.وقتی او آنها را ترک می­کند معمولا ناراحت شده و پس از برگشتن او عصبانی میشوند.و رفتار خصمانه گاهی کتک زدن و هل دادن نشان میدهند.شماری از آنها وقتی بغل می­شوند نیز به گریه کردن خود ادامه دهند و به راحتی نمی­توان آن ها را آرام کرد.

دلبستگی آشفته(سر در گم):این حالت بیشترین نا ایمنی را نشان میدهد.این بچه ها هنگام پیوستن مجدد والد به آن ها رفتار سر در گم و متضاد نشان میدهند.امکان دارد در حالی که والد آن ها را بغل کرده است روی برگردانند یا با هیجان سطحی و افسرده به او نزدیک شوند.اغلب آنها هیجان های خود را به صورت جلوه های صورت بهت زده نشان می­دهند.تعدادی از آنها بعد از این­که آرام شدند گریه می­کنند یا حالت های عجیب و غریب و خشک نشان می­دهند(برک،1392).

ایمن یا نا ایمن شدن دلبستگی به کیفیت رابطه ی او با مراقبت کننده ی اصلی که عموما مادر است بستگی دارد.در این پزوهش رشد دلبستگی از منظر اسلام و روانشناسی را شرح می­دهیم و راهکار های رسیدن به دلبستگی ایمن و تاثیر آن در بزرگسالی را طبق آیات و احادیث و نظریات روانشناسی بیان می­کنیم.

وجود دلبستگی ایمن در سال های نخست سلامت روان را در بزرگسالی در پی دارد.در مطالعات پیگیری  کودکان کودکان دلبسته ایمن در 15 سالگی از نظر خود اتکایی،ثبات قدم و هم­چنین رهبری گروه های دوستانه نسبت به سایرین نمرات بالاتری داشتند که نشان می­دهد کودکان کاملا دلبسته سالم تریم الگوی رشد را ظاهر می­سازند.از نظر اینزورث دلبستگی ایمن محصول حساسیت مادرانه به علایم و نیاز های کودک است(ر ج .کرین،1392).

 

3-    دلبستگی به مادر و زمینه سازی برای ایجاد آن

از نظر بعضی از مکاتب روان­شناسی ، سلامت روان انسان در بزرگسالی به دوران نوزادی و کودکی و رابطه­ی او با مادرش برمی­گردد. اگر در دوران اولیه­ی زندگی ، اعتماد و دلبستگی نسبت به مادر ایجاد شود و کودک، مادر را ارضا کننده­ی نیازهایش بداند ، زمینه­ی اعتماد و دلبستگی در بزرگسالی به وجود می­آید و فرد در بزرگسالی از سلامت روان برخوردار می­گردد.

در این­جا لازم است توجه کنیم که برای این نوع از دلبستگی چه زمینه هایی در عالم تکوین وجود دارد  ، و چه زمینه هایی را ما می توانیم ایجاد کنیم؟ یک بعد از این زمینه سازی باید از جانب دیگران نسبت به مادر صورت گیرد ، و بعد دیگر آن از جانب والدین صورت گیرد. در این­جا به بررسی این ابعاد می­پردازیم.

3-1.         دلبستگی مادر به فرزند در عالم تکوین

در کنار عقل که از موهبت­های الهی است ، سرشت انسان با عواطف و احساسات نیز  عجین شده ، و در تمام دوران زندگی انسان­ها حاکم است. و منشا همه­ی  از خودگذشتی­ها و فداکاری­هاست . این عواطف در بین زن مرد وجود دارد ، اما در زنان بیشتر وجود دارد ، و اثر آن در محیط خانواده بیشتر نمایان می­شود.  یکی از مهم­ترین کارهایی که خداوند در عالم هستی برای انسان­ها قرار داده ، تا به وسیله­ی آن کودک در دوران جنین و پس از تولد بتواند رشد روحی داشته باشد، محبتی است که در دل آن­ها نسبت به فرزندانشان قرار داد. این محبت است که می­تواند زمیته همه نوع خدمت رسانی و رشد و تربیت کودک توسط والدین و بخصوص مادر را فراهم سازد.

      بعضی از روان­شناسان تصریح می­کنند که نخستین واسطه بین کودک و زندگی اجتماعی مادر است. مادر زمانی می­تواند در ایفای نقش مادری مهارت بیابد که به کودک خود علاقه مند باشد و از مهر محبت برخوردار باشد و سلامت روان داشته باشد ، و در این صورت است که می­تواند فرزندش را از مهر و محبت سلامت روان برخوردار سازد و بسیاری از اختلالات روانی در اثر محرومیت از مادر در دوران کودکی به وجود می آید و مادر می­بایست خودش دارای تعادل عاطفی باشد تا بتواند فرزندش را از سلامت روان برخوردار سازدو حتی تحقیقات نشان داده که کودکانی که از مادرشان جدا شوند از نظررشد جسمانی نیز ضعیف تر از سایرین هستند(ر.ج : بی ریا،1390).

   در تحقیقات مختلف نشان داده شده است اختلال روانی مادر،میزان حمایت اجتماعی اطرافیان از مادر و میزان دلبستگی مادر با جنین در طی دوران بارداری میتواند بر فرایند دلبستگی  به کودک تاثیرگذار باشد(مقدم حسینی،1390).

   اختلال دلبستگی نتیجه ی جدایی از مادر و یا کمبود مراقبت یا تعامل با مادر می باشد که عوارض آن شامل نارسایی رشد،کوتولگی روانی اجتماعی،اختلال اضطراب جدایی،اختلال شخصیتی اجتناب گر،بزه کاری،مشکلات درسی یا بهره هوشی مرزی است(نعمت بخش،1386).

این جاست که ما می­گوییم این سرشت را خداوند در مادران قرار داده است که فرزندان خود را دوست دارند، و در محبت کردن به فرزندان عشق می­ورزند.

امام حسین (ع) در دعای عرفه در موقع بیان نعمت­های الهی در این دوران به خدای خود چنین عرض می­کند: وَ عَطَفْتَ عَلَيَّ قُلُوبَ الْحَوَاضِنِ‏ وَ كَفَّلْتَنِي الْأُمَّهَاتِ الرَّحَائِمِ  (مفاتیح الجنان ، دعای امام حسین در روز عرفه)در قلب های سرپرستان مهری را قرار دادی ، و مادران مهربان را برای محافظت از من برگماشتی.

بنابراین مهر مادری خود یک انگیزه مهمی برای رشد و تربیت فرزندان است ، و با همین محبت فطری و غریزی است که همه­ی سختی­ها را در دوران بارداری و شیردهی و پس از آن تحمل می­کند. این خود زمینه ای است برای این که به صورت متقابل فرزند نیز به مادر دلبسته شود ، و همین دلبستگی در اوایل زندگی مقدما­تی برای علاقه مند شدن در آینده است ، به طوری که در مراحل بعد از زندگی نیز مادر به عنوان پناهگاه فرزند قرار می­گیرد. شایان ذکر است که اصل مهر مادری نه فقط در انسان­ها که در حیوانات نیز وجود دارد، گرچه ممکن است از نظر کمی و کیفی تفاوت­هایی وجود داشته باشد. به همین جهت در حیوانات نیز مادران مراقبت از فرزندان را در خطرات دارند، و فرزندان نیز در موقع خطر به دامان مادرخود پناه می­برند.

 

3-2.         اطلاع رسانی و یادآوری زحمات مادران

برای ایجاد دلبستگی کودک نسبت به مادر یک زمینه سازی علمی نیز لازم است ، و آن این این است که زحمات مادر به فرزندان یادآوری شود. جالب است که در میان آیاتی که سفارش به نیکی پدر و مادر آمده است در دو جای آن بعد از این ماجرا ،سفارش به مادر را با توضیح بیشتری بیان می­کند

 آیه اول: وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى‏ وَهْنٍ وَ فِصالُهُ في‏ عامَيْنِ ... (لقمان : 14)

           ما به انسان سفارش پدر و مادرش را كرديم. مادرش او را با ناتوانى روى ناتوانى تحمل كرد و دوران شيرخوارگى او دو سال به طول انجاميد...

آیه دوم: وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً ... (الأحقاف : 15   )

ما به انسان سفارش كرديم كه به پدر و مادر خويش نيكى كند. مادرش او را با رنج و سختى حمل مى‏نمايد و با ناراحتى زايمان مى‏كند و دوران حمل و شير گرفتن او سى ماه است...

این نوع از اطلاع رسانی و یادآوری زحمات مادر می­تواند اثر روانی بر روی فرزندان بگذارد تا این فرزند توجه به فرد دلسوز و مهربانی را پیدا کند که در تمام مراحل زندگی پتاهگاهی را پیدا کند تا در کنار او با آرامش به حل مشکلات خود بپردازد .

امام سجاد(ع) نیز در رساله حقوق به حق هادر که می­رسد چنین می­فرماید: فَحَقُّ أُمِّكَ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا حَمَلَتْكَ حَيْثُ لَا يَحْمِلُ أَحَدٌ أَحَداً وَ أَطْعَمَتْكَ مِنْ ثَمَرَةِ قَلْبِهَا مَا لَا يُطْعِمُ أَحَدٌ أَحَداً وَ أَنَّهَا وَقَتْكَ بِسَمْعِهَا وَ بَصَرِهَا وَ يَدِهَا وَ رِجْلِهَا وَ شَعْرِهَا وَ بَشَرِهَا وَ جَمِيعِ جَوَارِحِهَا مُسْتَبْشِرَةً بِذَلِكَ فَرِحَةً مُوَابِلَةً مُحْتَمِلَةً لِمَا فِيهِ مَكْرُوهُهَا وَ أَلَمُهَا وَ ثِقْلُهَا وَ غَمُّهَا حَتَّى دَفَعَتْهَا عَنْكَ يَدُ الْقُدْرَةِ وَ أَخْرَجَتْكَ إِلَى الْأَرْضِ فَرَضِيَتْ أَنْ تَشْبَعَ وَ تَجُوعَ هِيَ وَ تَكْسُوَكَ وَ تَعْرَى وَ تُرْوِيَكَ وَ تَظْمَأَ وَ تُظِلَّكَ وَ تَضْحَى وَ تُنَعِّمَكَ بِبُؤْسِهَا وَ تُلَذِّذَكَ بِالنَّوْمِ بِأَرَقِهَا وَ كَانَ بَطْنُهَا لَكَ وِعَاءً وَ حَجْرُهَا لَكَ حِوَاءًوَ ثَدْيُهَا لَكَ سِقَاءً وَ نَفْسُهَا لَكَ  وِقَاءً تُبَاشِرُ حَرَّ الدُّنْيَا وَ بَرْدَهَا لَكَ وَ دُونَكَ فَتَشْكُرُهَا عَلَى قَدْرِ ذَلِكَ وَ لَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ وَ تَوْفِيقِه (تحف العقول، ص: 263)

"و امّا حقّ‏ مادرت‏ اين است كه بدانى او تو را حمل كرده آن گونه كه كسى، كس ديگر را حمل نكند و از شيره جانش تو را خورانده آن گونه كه كسى، ديگرى را نخوراند و به راستى او با گوش و چشم و دست و پا و مو و پوست و تمام اندامش تو را نگهدارى كرده و به اين نگهدارى، خشنود و شاد و پيوسته كار بوده است و هر ناگوارى و رنج و سختى و نگرانى را تحمل كرده تا اينكه دست قهر طبيعت‏را از تو دور سازد و تو را به دنيا آورده و آنگاه خشنود بوده كه تو سير باشى و او گرسنه باشد، تو پوشيده باشى و او برهنه ماند، تو را بنوشاند و خود تشنه ماند، تو را در سايه دارد و خود در آفتاب باشد. با تنگنايى خويش به تو نعمت بخشد، با شب بيدارى، تو را شيرينى خواب چشاند و شكمش آوند وجود تو و دامنش پرورش تو و پستانش، مشك نوشين تو، و وجودش پرستار تو بوده، گرم و سرد دنيا را براى تو و به خاطر تو به جان خريده پس به اندازه اين همه تلاش سپاسش دار و جز به يارى و توفيق خداوند، تو را ياراى آن سپاسدارى نباشد."

بنابراین اگر مرتب عشق و علاقه قلبی و عملی مادر به فرزند مورد توجه قرار گیرد و به افراد گوشزد و تلقین شود ، می­تواند زمینه ساز دلبستگی به مادر را فراهم سازد. ازاین­رو در ادبیات همه­ی اقوام و ملل در قالب شعر، مقاله، عکس و فیلم وسایر آثار علمی و هنری نقش و جایگاه مادر ترسیم می­شود.

           

4-    راهکارهای ایجاد دلبستگی در فرزندان

  همان­طور که بیان شد ، اگردر دوران اولیه­ی زندگی ، اعتماد و دلبستگی نسبت به مادر موجب سلامت روان در بزرگسالی است . لازمه ایجاد دلبستگی در نوزاد، اموری از قبیل در آغوش گرفتن مادر ، به موقع شیر دادن ، و ارضاکننده بودن نیازهای کودک توسط مادر است. بنابراین همان مهربانی و عواطفی که در انسان به ودیعت نهاده شده ،باید به گونه­ای در بیرون نیز ظهور و بروز داشته باشد تا اثر خود را بگذارد.

   به همین علت است که گفته شده : "نوزادان موجودات بسیار توانایی هستند وحتی در اولین روزهای زندگی نوزادان آمادگی آن را دارند که بیشتر احساسات اساسی اگر نگوییم همه را تجربه کنند. آن ها می­توانند بشنوند، بو کنند و در مقابل درد،لمس و تغییر در وضعیت بدنی حساسیت نشان دهند ." (یاسایی،1378).

بنابر این اگر سخن ار انواع محبت­ها به کودک مطرح می­شود به خاطر آن است که نوزاد بر خلاف تصور عامیانه ای که در گذشته وجود داشت زندگی نباتی شامل خوردن و خوابیدن ندارد ، بلکه از تمام حس ها برخوردار است و موجودی فعال و علاقه مند به درک محیط اجتماعی و ورود به آن است( ر ج گنجی،1376)

  در روایات اسلامی ، دوست داشتن فرزندان را به عنوان یک فضیلت یاد می­کند و احکامی را0بیان می­کند که رعایت آن همان هدف دلبستگی ایمن از لحاظ روانشناسی را منجر می­شود.در این قسمت به­دسته­بندی این روایات و تحلیل روانشناسی آن به عنوان راهکار دلبستگی می­پردازیم. قابل ذکر است که گرچه بعضی از روایات مربوط به پیامبر اکرم است، اما اصل عمل می­تواند الگو برای مادران نیز باشد.

 

4-1.           مهرورزی به فرزند

همه­ی انسان­ها تشنه­ی محبت هستند و برای به دست آوردن محبت دیگران همه نوع تلاشی می­کنند . کودکان نیز از این قاعده مستثنا نیسنند ، بلکه به این مسأله نیاز بیشتری دارند . برخی روانشناسان معتقدند که کودک تنها به دلیل ارضای نیازهایش و برای برآوردن آن به مادردلبسته میشود در حالی که برخی دیگر دلبستگی را فراتر از آن می­دانند و بر اساس امنیت و اطمینان تاکید می ورزند هارلو از جمله روانشتاسانی است که معتقد  بود که دلبستگی به مادر تنها به دلیل ارضای نیاز های جسمانی از جمله تغذیه کودک نیست بلکه نیاز های عاطفی به مراتب مهم تر است.

از نظر هارلودلبستگی ایمن و وابستگی عاطفی با نگاه کردن،گوش دادن و بغل کردن نوزاد به وجود می آید وابستگی ایمن در اینجا به معنای  احساس امنیت و اطمینان و وابستگی نا مطمئن با احساسات درهمی چون احساس تبعیت و ترس از طرد شدن همراه است(هریس،1951).

از نظر بالبی کودک به برقرار کردن پیوندی پایدار نیاز دارد و اگر این پیوند به گونه ای برگشت ناپذیر قطع شود یا هرگز به نحو رضایت بخش برقرار نشود از آن پس رشد جسمانی،ذهنی و اجتماعی کودک ممکن است به صورت برگشت ناپذیر آسیب ببیند و اگر کودک در 3 سال اول زندگی کودک امکان نیابد که به یک مادر دل ببندد ممکن است شخصیت بی عاطفه یا جامعه ستیز پیدا کند(پرینگل،1920)

روایاتی در این باره می­تواند راهنمای ما در این قضیه باشد که در این قسمنت بیان می­شود.

4-1-1. عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَيَرْحَمُ‏ الرَّجُلَ‏ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ(حر عاملی،1409).

امام صادق  (ع) می­فرمود: کسي که نسبت به فرزند خود محبت بسیار دارد رحمت خداوند نصیب او می­شود.

4-1-2.   قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ أَحِبُّوا الصِّبْيَانَ‏ وَ ارْحَمُوهُمْ (کلینی،1407ق).

رسول اکرم )ص(  فرمود: کودکان را دوست بدارید و نسبت به آنان رؤ وف و مهربان باشید .

4-1-3.  أَنَّ النَّبِيَّ ص كَانَ يُصَلِّي يَوْماً فِي فِئَةٍ وَ الْحُسَيْنُ صَغِيرٌ بِالْقُرْبِ مِنْهُ فَكَانَ النَّبِيُّ ص إِذَا سَجَدَ جَاءَ الْحُسَيْنُ فَرَكِبَ‏ ظَهْرَهُ‏ ثُمَّ حَرَّكَ رِجْلَيْهِ وَ قَالَ حَلْ حَلْ فَإِذَا أَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ يَرْفَعَ رَأْسَهُ أَخَذَهُ فَوَضَعَهُ إِلَى جَانِبِهِ فَإِذَا سَجَدَ عَادَ عَلَى ظَهْرِهِ وَ قَالَ حَلْ حَلْ فَلَمْ يَزَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ حَتَّى فَرَغَ النَّبِيُّ ص مِنْ صَلَاتِهِ فَقَالَ يَهُودِيٌّ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكُمْ لَتَفْعَلُونَ بِالصِّبْيَانِ شَيْئاً مَا نَفْعَلُهُ نَحْنُ فَقَالَ النَّبِيُّ ص أَمَا لَوْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ لَرَحِمْتُمُ الصِّبْيَانَ(حر عاملی،1409)

روزي پیغمبر اکرم با جمعی نماز می گزارد، موقعی که آن حضرت به سجده می رفت امام حسین، که کودك خردسالی بود، به پشت پیغمبر سوار می شد و پاهاي خود را حرکت می داد .  وقتی پیغمبر می خواست سر از سجده بردارد او را می گرفت ، پهلوي خود به زمین می گذارد باز در سجده دیگر و تا پایان نماز طفل مکرر به پشت پیغمبرسوار می شد یک نفر یهودي ناظر این جریان بود پس از نماز به حضرت عرض کرد: شما با کودکان خود طوري رفتار می کنید که ما هرگز چنین نمی کنیم پیامبر فرمود: اگر شما به خدا و رسول خدا ایمان می داشتید به کودکان خود عطوف و مهربان بودید.

این نوع از دستور العمل­ها بیان­گر یک قانون کلی است که مادر به رعایت آن­ها سزاوارتر است، و آثار انجام آن از طریق مادر نقش بیشتری را ایفا می­کند.

34-2. بوسیدن فرزندان

بوسیدن می­تواند اظهارکننده­ی همه­ی محبت ­های درونی باشد. بوسه­ بر کودک چنان شادی و سرور را برای او ایجاد می­کند که پاداش آن در روایات این است که خداوند او را در قیامت شاد می­کند، و درجات او را بالا می­برد. به این روایات توجه کنید:

4-2-1.  قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ‏ قَبَّلَ‏ وَلَدَهُ‏ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ حَسَنَةً وَ مَنْ فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (الكافي ‏6 /: 49)

هرکس که فرزند خود را ببوسد حسنه اي در نامه عمل او ثبت خواهد شد و آن کس که فرزند خود را  شاد کند خداوند او را در قیامت مسرور می نماید

4-2-2. قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع‏ قُبْلَةُ الْوَلَدِ رَحْمَةٌ ... (مجلسی،1407 ).

علی علیه السلام می فرمود: بوسیدن کودك رحمت و محبت است

4-2-3.  قَبَّلَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ ع فَقَالَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ إِنَّ لِي عَشَرَةً مِنَ الْأَوْلَادِ مَا قَبَّلْتُ وَاحِداً مِنْهُمْ فَقَالَ مَا عَلَيَّ إِنْ‏ نَزَعَ‏ اللَّهُ‏ الرَّحْمَةَ مِنْكَ (همان).

رسول اکرم حسن و حسین علیهما السلام را بوسید.  اقرع بن حابس عرض کرد: من ده فرزند دارم و هرگز آن ها را نبوسیده ام . حضرت فرمود: ربطی به من ندارد که خداوند ریشه رحمت و شفقت را از قلب تو کنده است .

4-2-4.  وَ قَالَ ع‏ أَكْثِرُوا مِنْ‏ قُبْلَةِ أَوْلَادِكُمْ فَإِنَّ لَكُمْ بِكُلِّ قُبْلَةٍ دَرَجَةً فِي الْجَنَّةِ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَةٍ خَمْسُمِائَةِ عَام (همان).

فرزندان خود را بسیار ببوسید، زیرا براي شما در هر بوسیدن درجه اي دربهشت است که بین هر درجه­ای پانصد سال فاصله است.

بدیهی است که شیرین­ترین این بوسه­ها بوسه­ی مادر به فرزندش می­باشد و آرامشی را ایجاد می­کند که جایگزینی برای آن نیست.

4-3.       بازی کودکان و بازی با کودکان

4-3-1. عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: دَعِ ابْنَكَ‏ يَلْعَبُ‏ سَبْعَ سِنِين(کلینی،1407)

امام صادق (ع) می­فرماید : فرزندت را رها کن که هفت سال بازی کند .

4-3-2.  مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ص‏ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ صَبِيٌّ فَلْيَتَصَابَ‏ لَهُ(حر عاملی،1409)

هر کس نزد او فرزندی باشد ، با او کودکانه رفتار کند.

 

4-4.        در آغوش گرفتن کودکان

روان­شناسان در ابتدا بر این فرض بودند که دلبستگی کودک نسبت به مادر تنها به علت تغذیه و شیر دادن می­باشد،  اما با تحقیقاتی که بر روی حیوانات انجام شد به نتایج متناقضی دست یافتند.آنها مشاهده کردند که جوجه اردک ها و جوجه مرغ ها از همان ابتدای تولد خودشان به تامین غذای خود می­پردازند اما با این حال به دنبال مادر راه افتاده و در مواقع خطر به او پناه می­برند.هم­چنین آزمایش های معروفی که توسط بالبی بر روی میمون ها انجام شد نشانگر آن بود که دلبستگی تنها به علت تغذیه نیست ، بلکه در آغوش گرفتن باعث اطمینان خاطر و دلبستگی میشود.آرمایش از این قرار بود که میمون های نوزاد را در بدو تولد از مادر خود جدا کردند  و دو مادر مصنوعی یکی از سیم لخت و دیگری از لاستیک ابری با روکش پارچه ای پرزدار ساختند که بچه میمون میتوانست به آن بچسبد.نتایج آزمایش نشان داد که بچه میمون صرف نظر از این­که کدام مادر منبع تغذیه بود بچه میمون ها به مادر پارچه ای می­چسبیدندو او را منبع امنیت خود می­دانستند ، و هنگامی که از موقعیتی می­ترسیدند به مادر پارچه ای می­چسبیدند،  و هنگامی می­خواستند با موقعیتی خطرزا روبرو شوند دست یا پای خود را به مادر پارچه ای میچسباندند تا از او امنیت بگیرند.البته این مادر مصنوعی به طور کامل رضایت بخش نبود میمون هایی که در آغوش مادران مصنوعی بزرگ شده بودند مشکلات سازگاری بسیاری داشتند و هنگامی که موفق به جفت گیری شدند مادران بی کفایتی از آب در آمدند که یا  به فرزندان اول خود توجهی نداشتند یا با آنها بد رفتاری میکردند با وجود اینکه تعمیم تحقیقات روی حیوانات می­بایست با احتیاط روی انسان ها انجام بگیرد، اما شواهد حاکی از آن است که دلبستگی فرزند آدمی به مراقبان اولیه اش نقش مهم و مشابهی ایفا می­کند(ر ج براهنی،1391)

کانون محبت انسان­ها آغوش آنهاست. آغوش آرامشی را ایجاد می­کند که جایگزینی برای آن نیست.

در آغوش گرم مادر بودن در روز های اول تولد در نوزادان برای ایجاد دلبستگی ضرورت دارد و تنها شیر دادن کافی نیست. روز های اول زندگی دوره ا ی حساس برای فرایند پیوند یابی  است و مادر می­بایست به­طور مکرر نوزاد خود را در آغوش بگیرد(ر ج کرین،1392). روایاتی در این بهره در مورد کودکان ذکر شده است که بیان می­شود:

4-4-1. عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: حَمَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ عَلَى ظَهْرِهِ الْحَسَنَ عَلَى أَضْلَاعِهِ الْيُمْنَى وَ الْحُسَيْنَ عَلَى أَضْلَاعِهِ الْيُسْرَى ثُمَّ مَشَى وَ قَالَ نِعْمَ‏ الْمَطِيُ‏ مَطِيُّكُمَا وَ نِعْمَ الرَّاكِبَانِ أَنْتُمَا وَ أَبُوكُمَا خَيْرٌ مِنْكُمَا(مجلسی،1403).

ابن مسعود می­گوید: پيامبر خدا، حسن و حسين را بر پشت خود سوار كرد و راه افتاد و گفت: چه خوب مركبى است مركب شما و چه خوب سوارانى هستيد شما دو نفر و پدرتان از شما بهتر است.

4-4-2. كَانَ النَّبِيُّ ص جَالِساً فِي مَسْجِدِهِ فَجَاءَ عَلِيٌّ ع فَسَلَّمَ وَ جَلَسَ ثُمَّ جَاءَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ع فَأَخَذَهُ النَّبِيُّ ص وَ أَجْلَسَهُ فِي حَجْرِهِ وَ ضَمَّهُ‏ إِلَيْهِ‏ ثُمَّ قَالَ لَهُ اذْهَبْ فَاجْلِسْ مَعَ أَبِيكَ ثُمَّ جَاءَ الْحُسَيْنُ ع فَفَعَلَ النَّبِيُّ ص مِثْلَ ذَلِكَ ... ( مجلسی،1403).

پیامبر در مسجدش نشسته بود که علی ع آمد و سلام کرد و نشست، سپس حسن بن علی ع آمد، پیامبر او را گرفت و در دامانش نشاند و به آغوشش گرفت، سپس به او فرمود: برو در کنار پدرت بنشین ، سپس حسین ع آمد و پیامبر همین کار را برای او انجام داد...

4-4-3. عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ ع إِذْ دَخَلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الْأَصْغَرُ فَدَعَاهُ الْحُسَيْنُ ع وَ ضَمَّهُ‏ إِلَيْهِ‏ ضَمّاً وَ قَبَّلَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ ثُمَّ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ مَا أَطْيَبَ رِيحَكَ وَ أَحْسَنَ خَلْقَكَ (همان)

عبیدالله بن عبدالله بن عتبه می­گوید: نزد حسين بن على(ع)بودم كه على بن حسين(ع)وارد شد. حسين(ع)(امام سجاد(ع))او را صدا زد، در آغوش گرفت و به سينه‏چسبانيد، ميان دو چشمش را بوسيد و سپس فرمود: پدرم به فدايت‏باد، چقدر خوشبو و زيبايى!

زیباترین و دلچسب­ترین آغوش­ها آغوش مادر است که به صورت طبیعی خداوند چنان آماده سازی برای این کار را انجام داده است که فرزند لازم است برای شیرخوردن خود را به مادر ضمیمه کند، و در آعوش او قرار گیرد . این خود مقدمه­ای است که در مراحل دیگر از زندگی نیز مادر را به عنوان بهترین پناهگاه خود بشناسد.

 

5-        نقش شیر دادن مادر به فرزند در ایجاد دلبستگی

   راهکارهایی که بیان شد اموری بود که پدر و مادر و یا حتی دیگران در ایجاد آن شریک بودند ، و مادر می­توانست مصداقی و جزیی از مجموعه­ای باشد که راهکاری برای ایجاد دلبستگی باشد؛ اما شیر دادن مسئولیتی است که فقط مختص مادر است و مردان در آن نقشی ندارند. . در این باره گفته شده که : "شیردادن بخش مهمی از فعالیت هایی است که مادر باید مدنظر قرار ده د و به همین دلیل مادر می­بایست در دوران شیردهی به تغذیه خود بسیار اهمیت بدهد تا بتواند به فرزند خود شیر بدهد. هم از نظر اسلام و هم روانشناسی شیر دادن که در مرحله ی بعد از تولد می­باشد بسیار با اهمیت است و تاثیر بسزایی بر خصوصیات عقلی و روانی کودک دارد " ( بستانی،هویشم،1388).

در قرآن وقتی داستان حضرت موسی بیان می­شود اولین فرمان خداوند به مادر موسی شیر دادن به فرزندش می­باشد، سپس مراحل بعد مطرح شده است. (سوره قصص (28)، آیه آیه 7) اما همین مادر نگران زمانی آرامش پیدا می­کند که در قصر فرعون برای شیردهی موسی به دنبال دایه­ای هستند ،و هر زنی را می­آورند از پستان آن­ها شیر نمی­خورد اما که با راهنمایی خواهر موسی که پی­گیر این ماجراست این نوزاد به آغوش مادرش باز می­گردد(سوره قصص (28) ، آیه  11-12).

این مطلب نشان می­دهد که شیر دادن دارای چه درجه اهمیت است که شروع تولد با شیر دادن آغاز می­شود، و آن­چه مادر را به فرزند می­رساند باز همان سینه­ی پرمحبت مادر است که او را برای تغذیه پذیرایی می­کند.،و این امر نشان از این است که شیر دادن فقط مسآله‌­­ی تغذیه را فراهم نمی­کند ، بلکه همین ساختار خدادادی و که قرار داده شده که فرزتد در بغل مادر قرار گیرد ، خود زمینه­ساز یک توع دلبستگی و عطوفت است. بنابراین  شیردادن از طریق سینه مادر تنها باعث تغذیه شدن نوزاد نمی­شود بلکه نوزاد در دوسال اول زندگی از طریق دهان دنیا  را اکتشاف می­کند ، و این اکتشاف از طریق شیر خوردن از سینه ی مادر صورت می پذیرد . هم­چنین در زمان شیر دادن مادر کودک را در آغوش گرفته و او را نوازش می­کند که این کار تاثیرات مطلوب عاطفی بر نوزاد و مادر دارد و باعث لذت و علاقه در نوزاد می­شود.هم­چنین تنها نوزادانی می­توانند بوی مادر خود را از سایرین تشخیص دهند که از شیر مادر تغذیه شده باشند.

    نمود ایجاد دلبستگی اضطراب جدایی است که در هشت ماهگی به طور کامل بروز می­کند و بر دو توانایی استوار است:

1-توانایی تشخیص مادر از دیگران

2-توانایی درک موجودیت مادر حتی زمانی که در معرض دید او نیست

اضطراب غریبه نیز نمودی از آن است که به صورت ناراحتی در زمان عدم حضور مادر یا فردی مورد اعتماد بروز پیدا می­کند(رج :گنجی،1376).

از نظر شرع اسلام ، برای کسانی که بخواهند به صورت کامل حدود و قوانین را رعایت کنند مدت شیردهی به فرزندان دو سال کامل است . قرآن در این باره می­فرماید:  

وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ (سوره بقره ، (2) آیه 233)

مادران، فرزندان خويش را دو سال تمام شير دهند براى آن­كه خواهد شير دادن را كامل كند.

روایاتی نیز در مورد اهمیت شیر دادن به فرزندان بیان شده است که در این­جا بیان می­شود:

5-1.  عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع‏ ما مِن لَبَنٍ رُضِعَ به الصبیِّ اَعظَمُ بَرَکَةً عَلَیهِ مِن لَبَنِ اُمِّهِ

امام صادق علیه السلام از امیرمؤمنان نقل می کند: هیچ شیری برای تغذیه نوزاد، با برکت تر از شیر مادرش نیست. (حر عاملی،1409)

5-2.  عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ:.إِذَا حَمَلَتِ الْمَرْأَةُ ... فَإِذَا وَضَعَتْ كَانَ لَهَا مِنَ الْأَجْرِ مَا لَا يَدْرِي أَحَدٌ مَا هُوَ لِعِظَمِهِ فَإِذَا أَرْضَعَتْ كَانَ لَهَا بِكُلِّ مَصَّةٍ كَعِدْلِ عِتْقِ مُحَرَّرٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ- فَإِذَا فَرَغَتْ مِنْ رَضَاعِهِ ضَرَبَ مَلَكٌ كَرِيمٌ عَلَى جَنْبِهَا وَ قَالَ اسْتَأْنِفِي الْعَمَلَ فَقَدْ غُفِرَ لَكِ(حر عاملی،1409).

زمانی که مادر باردار شد.... وقتی که وضع حمل کرد هجری برای اوست که کسی نمی­داند . آنگاه که وضع حمل کرده و شروع به شیردادن نوزاد کند، به هر بار میکدن اه اندازه­ی آزاد کردن فرزندان اسماعیل برای او اجر و ثواب است.  پس اگر فرزندش را از شیر گرفت،فرشته­ی کریمی به پهلوی او می­زند و می­گوید: ای زن! عمل خود را از سر بگیر که گناهان تو بخشیده شد. .

5-3.  عن علی بن جعفر قال: سَأَلتُهُ عن المَرأَةِ تَکُونُ صَلوةِ الفَریضَة وَ وَلدُها اِلی جَنبِها یبکی و هی قاعدة هَل یَصلَحُ لَها اَن تتناولُه فَتُقعِدَهُ فی حَجرِها و تُسکِتَهُ وَ تَرضِعَهُ؟قالَ لاَبأسَ (حر عاملی،1409)

علی بن جعفر برادر امام موسی بن جعفر گوید:آن حضرت دربارۀ زنی پرسیدم که مشغول نماز واجب است و فرزند او در کنارش گریه می کند. آیا جایز است در حال نشسته کودک خود را بغل بگیرد و به دامن خود بنشاند و او را آرام کند و شیر بدهد؟ فرمود: اشکال ندارد.

 

این سه روایت بیان اهمیت استفاده از شیر مادر است که یکی از روایات با برکت­ترین شیر را شیر مادر می­داند؛ و دیگری ثواب فراوان برای آن ذکر می­کند، و در روایت سوم شیر دادن در حال نماز را جایز می­داند . این نکات اهمیت شیر مادر و مکیدن از سینه­ی مادر توسط نوراد ورا بیان می­کند . مهم­ترین اثر و برکت در این نوع از شیر دادن همان دلبستگی در کودکان نسبت به مادران را می­توان استفاده کرد که هیچ کاری جایگزین آن نیست. .

  در روان­شناسی نیز گفته شده : " شیردادن با سینه به نوزاد امتیاز های زیادی از نظر روان­شناختی دارد. زنانی که بچه ی خود را با سینه شیر می­دهند رضایت عاطفی و روانی زنانی که فرزند خود را با شیشه شیر می­دهند بدست نمی آورند. بسیاری از زنان می­گویند که با سینه شیر دادن از نظر لذت تجربه ی خوشایندی است  و برخی دیگر معتقدند که تماس نزدیک با مادر به هنگام تغذیه از سینه ی او برای کودک احساس امنیت و خوشحالی به وجود می آورد و شخصیت او را به شیوه ی مناسب و استوار  رشد می­دهد. هم­چنین شیر مادر سرشار از مواد ایمنی است. این موادکودک را تا زمانی که دستگاه ایمنی او آماده ی فعالیت شود از عفونت ها محافظت می­نماید.به نظر می­رسد که مواد موجود در شیر مادر رشد آنتی کور وپختگی دستگاه داخلی را فراهم می آورد. " (گنجی،1376).

 

6. بحث و بررسی

آن چه از این نحقیق به دست می­آید ، با توجه به اهمینی مکه برای عواطف مادری وجود دارد لازم است کارهای بیرون از خانه برای مادران به گونه ای باشد که به این مسئولیت مهم لطمه­ای وارد نسازد ، و اگر کسی با فعالیت­های اجتماعی به دنبال اجر الهی است خداوند بهترین پاداش را به وسیله­ی این امر مهم مادری برای او قرار می­دهد که با هیچ چیز دیگر قابل مقایسه نیست.  

 

نتیجه­گیری

  1. واژه­ی مادر و معادل عربی آن به معنای اصل و ریشه می­باشد ، این حکایت از هماهنگی این واژه با واقعیت موجود است.
  2. گرچه در در محیط خانواده نقش مهمی در اقتصاد و سلامت جسمی دارد ، اما این مادر است که نقش مهم خود را در سلامت روان در بزرگسالی ایجاد می­کند.
  3. لازم است که محیط­های علمی و آموزشی به این نقش مهم بپردازند ، و با هنرهای مختلف احساست فرزندان را برای مهر و وابستگی به مادر برانگیزانند.
  4. ارتباط جسمی و روحی مادر با فرزند چنان است که در بزرگسالی ثمر آن را در فرد و  جامعه نشان می­دهد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



منبع این نوشته
اشتراک گذاری مطلب
تمامی حقوق این وب سایت برای گروه آواساز محفوظ است